Nege adamdarğa Google-dan izdegennen göri ChatGPT-den sūrau oñai: bes psihologialyq mehanizm

TL;DR

Adamdar ızdeuden AI-assistentterge tehnologia sänge ainalğandyqtan emes, psihika solai qūrylğandyqtan köşedı. Bes mehanizm jūmys ısteidı: bız küştı ünemdeimız, kürdelı oilaudy syrtqa beremız, maşinağa äñgımelesuşı retınde jauap qaitaramyz, bağalamaityn tarapqa oñaiyraq aşylamyz jäne baqylau sezımın ūstap qalğymyz keledı. 239 qatysuşysy bar eksperimentte adamdar tek kompütermen söilesıp otyrmyz dep oilağanda aşyğyraq boldy. Biznes üşın būl alğaşqy jäne eñ şynaiy sūraqtardy klient endı sızge qoimaitynyn bıldıredı.

Qysqaşa. Google-dyñ ornyna ChatGPT-den sūraityn klient jalqau emes jäne jañalyqqa qyzyğyp jürgen joq. Ol adam psihikasy ärqaşan jasağan närseni jasaidy: küş az ketetin, bilimsiz bolyp körınu qaupı az jäne baqylau köbırek bolatyn joldy tañdaidy. Tömende osynyñ artynda tūrğan bes mehanizm, olar süienetın zertteuler jäne osy tüsındırmelerdıñ şegı berılgen. Soñynda būdan saityñyz üşın ne şyğatyny aitylady.

Google-dan ızdeu nege şarşatady?

Öitkenı ärbır sılteme kışkentai şeşım, al şeşım küş alady. Nielsen Norman Group zertteuşılerı bettı tañdaudy ekı bağamen sipattaidy: jauaptyñ sol jerde bolu yqtimaldyğy qandai jäne ony alu üşın qanşa uaqyt ketedı. Adam mūndai esepti är şertudıñ aldynda, köbıne beisana türde jasaidy.

Izdeu betı osy esepti qatarynan on ret talap etedı. Sodan keiın tabylğandy oqyp, salystyryp, kımge senu kerek ekenın şeşu qajet.

Assistent būl jūmysty alyp tastaidy. Jauap bıreu, eşteñe ızdeudıñ qajetı joq. Bain men Dynata sauelnamasy boiynşa (1 117 adam, 2024 jylğy jeltoqsan) tūtynuşylardyñ şamamen 80%-y ızdeulerınıñ kem degende 40%-ynda saitqa ötpei-aq jauappen şekteledı.

Ülken tañdau şynymen şeşım qabyldauğa kedergı me?

Keide iä, bıraq jazylatynnan sirek. Eñ belgılı dälel Şina Aiengar men Mark Lepperdıñ 2000 jylğy eksperimentı. Djemnıñ 24 türı qoiylğan üsteldıñ janyna ötıp bara jatqandardyñ 60%-y toqtağan, bıraq 3%-y ğana satyp alğan. Alty türı bar üsteldıñ janyna 40%-y toqtap, şamamen 30%-y satyp alğan.

Alaida keiıngı 50 eksperimenttıñ metataldauy (Scheibehenne jäne ärıptesterı, 2010, şamamen 5 000 qatysuşy) ortaşa äserdıñ nölge juyq ekenın körsettı. Tañdaudyñ şamadan tys köptıgı ärqaşan kedergı bola bermeidı.

Ol belgılı bır jağdailarda paida bolady: adam taqyrypty naşar bılgende, nūsqalardy salystyru qiyn bolğanda jäne qate qymbatqa tüskende. Zañgerdı, klinikany nemese jöndeu merdıgerın tañdau däl osyndai. Mūnda bır daiyn jauap şeşımdı şynymen jeñıldetedı.

Nege bız oilaudy syrtqa quana beremız?

Öitkenı mi tapsyratyn bıreu bolğanda ärqaşan solai ısteidı. Psihologtar mūny kognitivtık jeñıldeu dep ataidy: bız satyp alatyn zattardyñ tızımın jazamyz, kalkulätormen esepteimız, joldy navigatordan sūraimyz. Evan Risko men Sam Gilbert 2016 jyly osy qūbylys turaly zertteulerdı Trends in Cognitive Sciences jurnalyna arnalğan şoluda jinaqtady.

Mūndağy jañalyq bıreu ğana. Būryn bız syrtqa este saqtau men esepti beretınbız. Endı salystyru men qorytyndyny beremız. Daniel Kahneman oilaudyñ ekı rejimın sipattady: jyldam intuitivtık jäne baiau analitikalyq. Üş merdıgerdı bağasy, merzımı jäne kepıldıgı boiynşa salystyru baiau rejimdı qosu degen söz. Assistent mūny adamnyñ ornyna jasaidy, al adamğa tek kelısu qalady.

Biznes üşın saldary tıkelei: salystyru klientsız jäne sızdıñ saityñyzsyz ötedı.

Nege bız maşinamen adammen söilesken siaqty söilesemız?

Öitkenı äleumettık reaksialar avtomatty türde qosylady. 1994 jyly Clifford Nass ärıptesterımen bırge adamdardyñ kompüterlerge de adamdarğa qoldanatyn erejelerdı beisana türde qoldanatynyn körsettı. 1997 jylğy eksperimentte qatysuşylar özderıne būryn kömektesken kompüterge «kömektesuge» köbırek daiyn boldy. Olar mūnyñ maşina ekenın bıldı, soğan qaramastan jaqsylyqqa jaqsylyqpen jauap berdı.

Bailanysty tılmen jazatyn assistenttermen būl äser küştırek. Nielsen Norman Group 2023 jyly mūndai közqarastyñ tört deñgeiın sipattady: sypaiylyq («ötınemın», «rahmet»), sättı jauap üşın maqtau, röl oinaudy sūrau jäne assistenttı serık retınde qabyldau.

Izdeu jolağy mūndai reaksia tudyrmaidy. Onymen söilespeidı, oğan sözder engızedı.

Nege maşinağa şyndyqty aitu adamğa aitudan oñai?

Öitkenı bağalanudan qorqu joğalady. Gale Lucas pen ärıptesterınıñ zertteuınde (2014, 239 qatysuşy) adamdar virtualdy intervüermen densaulyq turaly sūhbattan öttı. Jartysyna ony adam basqaryp otyr dep, jartysyna būl tek bağdarlama dep aitylğan. Äñgımelesuşını bağdarlama dep oilağandar aşyludan azyraq qoryqty, äser qaldyruğa azyraq män berdı jäne mūñyn aşyğyraq körsettı.

Kündelıktı ısterde de solai. Satu menedjerıne «sızdıñ qyzmetıñızdıñ arzanyraq qyzmetten aiyrmaşylyğyn tüsınbeimın» nemese «mūnyñ osynşa tūratyny qalypty ma» deu yñğaisyz. Assistentke aituğa bolady.

Sondyqtan qyzmetıñız turaly alğaşqy, eñ qarapaiym jäne eñ şynaiy sūraqtardy klient endı sızge qoimaidy. Sızge ol daiyn tüsınıkpen keledı.

Baqylau sezımı nege mañyzdy?

Öitkenı adam jağdaidy özı basqaratyn jerge quana oralady. Edward Deci men Richard Ryannyñ özın-özı anyqtau teoriasynda avtonomia üş negızgı psihologialyq qajettılıktıñ bırı, qalğan ekeuı qūzyrettılık pen basqalarmen bailanys.

Izdeu jüiesı nenı jäne qandai retpen körsetudı özı şeşedı. Assistentke klient şart qoiady: qysqaraq, qarapaiymyraq, tek Almaty üşın, tek 500 000 teñgege deiın, kestede salystyr. Jauap soğan beiımdeledı.

Sūranystardyñ ūzaruy da osydan. Klient büdjetın, qalasyn, merzımın, komandasynyñ kölemın jazady. Mūndai mälımetter joq bet ondai sūranysqa säikes kelmeidı.

Būdan biznes üşın ne şyğady?

Sait assistent jabatyn qajettılıkterge jauap beruı kerek. Sonda assistenttıñ odan alatyn närsesı bolady.

Mehanizm	Klient ne sezınedı	Saitta ne ısteu kerek
Küştı ünemdeu	«on bettı oqyğym kelmeidı»	bettıñ basynda ne ısteitınıñızdı, kımge jäne qanşağa ekenın aitu
Oilaudy jeñıldetu	«men üşın salystyryñyz»	balamalarmen öz şynaiy salystyruyñyzdy keste türınde beru
Maşina äñgımelesuşı retınde	«men söilegenımdei sūraimyn»	taqyryptardy klient sūraq qoiatyndai etıp jazu
Synsyz qauıpsızdık	«sūrauğa ūialatyn närsenı sūraimyn»	negızgı sūraqtarğa qarapaiym sözben jauap beru
Baqylau	«mağan öz şarttaryma sai kerek»	naqty şarttardy atau: bağa, qala, merzım, kımge säikes keledı

Būl tüsındırmeler qai jerde aiaqtalady?

Olar mınez-qūlyqty tüsındıredı, bıraq ony sızdıñ salañyzda ölşemeidı.

Zerthana naryq emes. Lucas zertteuı merdıger tañdauğa emes, densaulyq turaly äñgımege qatysty boldy. Nass eksperimentterı 1990 jyldardyñ kompüterlerımen jürgızıldı. Nätijelerdı qazırgı assistentterge köşıru qisyndy, bıraq būl tıkelei dälel emes, köşıru ğana.

Tañdau äserı daulı. 2010 jylğy metataldau ortaşa eseppen onyñ joqtyñ qasy ekenın körsettı. Ol tek kürdelı jäne qymbat şeşımderde bılınedı.

Google-dy eşkım tastağan joq. ChatGPT paidalanuşylarynyñ 95%-y qatar kädımgı ızdeudı de paidalanady (Similarweb, 2026 jylğy mamyrğa deiıngı derekter). Assistent ızdeuge qosyldy, ony almastyrğan joq.

Bain sandary sızdıñ analitikañyz emes, sauelnama. Bain konsalting satady, sondyqtan olardy bağdar retınde qabyldañyz.

Neden bastau kerek: tört qadam

Bır keş pen kez kelgen assistent jetkılıktı.

1. Assistentterge klienttıñ sūraqtaryn qoiyñyz. ChatGPT, Perplexity jäne Gemini-ge bes sūranysty klientıñız jazatyndai etıp jazyñyz: büdjetımen, qalasymen jäne şarttarymen. Kımdı atağanyn jazyp alyñyz.
2. Bes «yñğaisyz» sūraqty jazyp şyğyñyz. Būl klientter sybyrlap sūraityn nemese müldem sūramaityn närseler. Saitta ärqaisysyna tıkelei jauap bar-joğyn tekserıñız.
3. Qyzmet betın telefonnan aşyñyz. Ne ısteitınıñız, kımge jäne qanşa tūratyny ainaldyrmai-aq körıne me?
4. Bır salystyru qosyñyz. Şynaiy kemşılıkterı körsetılgen «bız jäne ekı tän nūsqa» kestesı assistentke qorytyndy jasauğa daiyn material beredı.

Eger bırınşı qadamnan keiın sızdı eş jerde atamasa, ChatGPT jauaptaryna enudıñ qadamdyq çek-lisınen bastañyz. Būl jūmystyñ jalpy josparda qai jerde tūrğanyn Gaivoronskiy shemasy körsetedı.

F-47 ūsynatyn AI-körınuınıñ tegın mini-auditıne ötınım qaldyryñyz. Bız klientterıñızdıñ basty sūranystaryn ChatGPT, Perplexity, Gemini, Claude jäne Google AI arqyly ötkızıp, sızdıñ ornyñyzğa kımdı ūsynatynyn körsetemız.

Mini-audit alu

Eñ bastysy qysqaşa

• Adamdar assistentterge sän üşın emes, psihologia sebebınen barady.
• Ärbır sılteme şeşım, al bır jauap şeşım talap etpeidı.
• Tañdaudyñ köptıgı tek kürdelı jäne qymbat şeşımderde ğana kedergı.
• Merdıgerlerdı endı klient emes, assistent salystyrady.
• Bağalamaityn tarapqa şynaiy sūraq qoiu oñai: eksperimenttıñ 239 qatysuşysy osyny körsettı.
• Assistentke şart qoiady, sondyqtan sūranystar ūzaryp, däldene tüstı.
• Google qalady: ChatGPT paidalanuşylarynyñ 95%-y onda da ızdeidı.